Yeni Zelanda Ulusal Anıtı ve Mezarlığı, Gelibolu Yarımadası’nın en yüksek ve en anlamlı anma noktalarından biri olan Conkbayırı’nda yer alır. Yeni Zelanda birliklerinin Ağustos 1915 muharebelerindeki kayıplarını anan yapı, hem mimarisi hem de geniş savaş alanına hâkim konumuyla tarihî alanın öne çıkan duraklarından biridir.
Anıtın Tarihçesi ve Mimarisi
Yeni Zelandalı mimar Samuel Hurst Seager tarafından tasarlanan anıt, Commonwealth Savaş Mezarları Komisyonu tarafından 1925 yılında inşa edildi. Kesme taştan yapılan, yukarı doğru daralan çok köşeli pilon biçimi uzaktan kolayca fark edilir. Tasarımında Lone Pine Anıtı’ndaki çan kulesini hatırlatan sade ve anıtsal bir yaklaşım görülür.
Anıt, özellikle 8 Ağustos 1915’te Conkbayırı çevresinde yaşanan muharebelerin anısına dikilmiştir. Üzerindeki “Dünyanın En Uzak Ucundan” ifadesi, Yeni Zelanda Seferi Kuvvetleri’nin Gelibolu’ya gelişini ve burada verdiği kayıpları simgeler. Duvarlarda, 1915 yılında hayatını kaybeden ve bilinen bir mezarı bulunmayan 856 Yeni Zelandalı subay ve erin adı kayıtlıdır.
Conkbayırı Muharebeleriyle Bağlantısı
Ağustos harekâtında Yeni Zelanda birlikleri Sazlıdere üzerinden Conkbayırı’na doğru ilerledi. Yarbay William Malone komutasındaki Wellington Taburu, 8 Ağustos’ta ön hatta ağır çatışmalara katıldı ve büyük kayıp verdi. Malone aynı gün bir top mermisinin patlamasıyla yaşamını yitirdi; daha sonra Yeni Zelanda’nın ulusal hafızasında önemli bir isim hâline geldi.
Çatışmaların ardından Türk askerleri Yeni Zelanda, İngiliz ve Gurkha askerlerini bölgede toprağa verdi. Bu definler, ana anıtın yaklaşık 20 metre doğusundaki mezarlığın temelini oluşturdu. Mezarlık dik yamaca uyum sağlayan dokuz sıra hâlindedir; yalnızca bir sırada mezar taşları bulunur.
Ziyarette Neler Görülür?
Ziyaretçiler ana pilonu, isimlerin yer aldığı alçak taş duvarları ve yamaca yayılan mezarlığı görebilir. Anıtın çevresinden Conkbayırı, Kocaçimentepe yönü ve Sarıbayır sırtları izlenebilir. Ana Yeni Zelanda siperinin zirvenin güneyinde bulunması, anıt ile özgün savaş alanı arasındaki ilişkiyi güçlendirir.
İsim panolarını acele etmeden incelemek, anıtın ölçeğini ve temsil ettiği kaybı daha iyi kavramayı sağlar. Her yıl 25 Nisan’daki Anzak Günü törenleri kapsamında burada Yeni Zelanda anma programı düzenlenir; bu tarihte erişim ve trafik planı değişebilir.
Nasıl Gidilir?
Anıta Eceabat’tan Kabatepe ve Conkbayırı yönündeki tarihî alan yolu takip edilerek ulaşılır. Conkbayırı-Kocaçimentepe yolunda yönlendirmeler belirgindir. Ana yol sırt boyunca anıtın yanına kadar çıkar; yine de mezarlığın eğimli bölümlerinde kısa yürüyüş gerekir.
Yakın çevrede Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı, Atatürk’ün Saatinin Parçalandığı Yer, Mehmetçik Kitabeleri ve The Farm Mezarlığı bulunur. Bu noktalar aynı rota içinde gezildiğinde 6-10 Ağustos 1915 muharebeleri farklı tarafların anıları üzerinden bütünlüklü biçimde anlaşılır.
Ziyaret İçin Pratik Bilgiler
Açık alandaki anıt ve mezarlığa giriş ücretsizdir. Gün ışığında ziyaret edilmesi önerilir. Ana anıt, isim duvarları ve mezarlık için 45-60 dakika ayırmak uygundur. İlkbahar ve sonbahar yürüyüş için en rahat dönemlerdir; yüksek ve açık konumu nedeniyle rüzgâr yaz aylarında bile serin hissedilebilir.
Alan bir anma mekânıdır; sessizliğe özen gösterilmeli, tören hazırlıkları veya güvenlik düzenlemeleri varsa görevlilerin yönlendirmeleri izlenmelidir. Sisli havalarda manzara sınırlanabileceği için açık hava tahmini olan bir gün seçmek, hem araziyi okumayı hem de çevredeki durakları görmeyi kolaylaştırır.
